Ẩm Thực Các Món Ăn Dưỡng Sinh Món Ăn Ngày Lễ Tết 

Ăn Tết: Ăn văn hóa & Văn hóa ăn

Shared

GN Xuân – Xin thưa, tựa đề trên không phải là lối đảo ngữ kiểu tự trào của
anh chàng nghèo vui tính khi nói về bữa ăn của mình như “sáng rau muống, chiều
lại muống rau”. Càng không phải là thi ca như trong Kiều “nay hoàng hôn đã lại
mai hôn hoàng”. Ngày xuân, người viết chỉ muốn tản mạn đôi chút về hai phạm trù
có liên quan chặt chẽ nhưng lại rất khác nhau này.

 

“Ăn (có) văn hóa”, thuộc về phong cách cá nhân (và phong
cách đó như thế nào được người khác nhìn nhận là có văn hóa lại phụ thuộc nền
văn hóa cộng đồng, dân tộc mà cá nhân đó là thành viên), còn “văn hóa ăn” là phạm
trù chỉ một khía cạnh của nền văn hóa thuộc một cộng đồng, xã hội, dân tộc.

mon chay 2.jpg
Món ăn của người Việt luôn có nhiều màu sắc,

nhiều thức món khác nhau. Trong ảnh, món súp chay – Ảnh minh họa

Với niềm tự hào về nền văn hóa dân tộc có chiều dày lịch
sử, tôi cho rằng chỉ riêng văn hóa ẩm thực của dân tộc ta thôi cũng đã rất sâu
sắc, tinh tế và phong phú, muốn tìm hiểu để thể hiện một cách tương đối toàn diện,
đầy đủ đòi hỏi những công trình nghiên cứu công phu. Vì vậy, trong bài này người
viết chỉ xin góp chút ít thu góp rời rạc của mình và cũng chỉ là vài nét về văn
hóa ăn của dân tộc ta mà thôi.

Trước hết, về quan niệm, ăn đối với người Việt là một
chuyện hệ trọng, được đưa lên hàng đầu. Cái sự hàng đầu này thể hiện ở nhiều
khía cạnh. Đó là cái khó (khoa học và nghệ thuật) vì thế phải học. Học ăn, học
nói, học gói, học mở
trong đó học ăn là trước hết. Ăn là một nghệ
thuật khó khăn cần học, nhưng ăn cũng là một nhu cầu cần thiết hàng ngày, giúp
con người tồn tại và phát triển nên phải ăn chắc, mặc bền và cần phải
ăn vóc học hay
để tương lai có thể ăn ngon mặc đẹp.

Ở góc độ hưởng
thụ, khoái cảm thì ăn là cái khoái thứ nhất trong tứ khoái. Đối với một bộ phận
thì ăn lại là mục đích, thay vì ăn để sống họ lại sống để ăn hoặc
cố đạt địa vị để ăn trên ngồi trốc. Ngoài ra, sự việc trọng đại nào dường
như cũng được dân tộc ta gắn với ăn, nào là ăn hỏi, ăn cưới, ăn cỗ, ăn giỗ, ăn
mừng, ăn khao, ăn lễ, ăn tiệc, ăn học, cho đến ăn ở, ăn nên làm ra… và dĩ
nhiên phải có… ăn Tết, ngay cả chuyện có vẻ chẳng dính líu gì đến ăn là sự ray
rứt, hối hận thì dân ta lại gọi là ăn năn!

Rất nhiều thành ngữ, tục ngữ của người Việt (ngoài một số
đã nêu trên) bắt đầu bằng từ ăn như: ăn to nói lớn, ăn cục nói hòn, ăn sóng
nói gió
để chỉ tính cách mạnh mẽ, bặm trợn, ngang tàng (nhưng tốt), đổi một
chút thành ăn đằng sóng, nói đằng gió thì lại chỉ tính xấu, kẻ xấu.

Để khuyên dạy cách sống thì có: ăn cây nào rào cây nấy
hay ăn quả (trái) nhớ người trồng cây; ăn trông (coi) nồi, ngồi trông hướng;
ăn nên đọi nói nên lời…
và đừng nên ăn quỵt, ăn xổi ở thì, chớ bao
giờ ăn xong quẹt mỏ như gà hay ăn cháo đá bát…

Việc lựa chọn và chế biến thức ăn, dân tộc ta có một triết
lý đặc thù riêng biệt. Nếu như người phương Tây ăn uống chú ý đủ chất nào là đạm,
đường, béo, vitamin, calori… thì người Việt ta chú trọng việc quân bình, hài
hòa âm dương, hàn nhiệt. Vì vậy, món ăn của người Việt luôn có nhiều màu sắc,
nhiều thức món khác nhau (mỗi thứ, mỗi màu đều thể hiện âm hay dương, hàn, nhiệt
hoặc ôn bình) và vì vậy không cần tính toán chi li cân lượng nhưng nhờ sự đa dạng
của thức ăn, người Việt dễ dàng ăn uống cân bằng và đầy đủ chất.

Hơn nữa, nhờ các món ăn đa dạng nên chúng ta ăn không chỉ
bằng vị giác mà còn huy động các giác quan khác nữa như mắt nhìn, tai nghe, mũi
ngửi, môi lưỡi chạm… mà có người gọi là ăn toàn diện. Về điểm này có sự khác
biệt Đông Tây. Người phương Tây rất kỵ phát ra tiếng kêu khi ăn (và họ cho như
thế là bất lịch sự, tức kém văn hóa khi ăn). Còn với người Việt mình những món
giòn hay cà pháo mà khi nhai không nghe tiếng thì coi như… vứt. Chỗ này người
Hàn, người Nhật có tương đồng với ta, có vài món mì, khi ăn họ hút thật mạnh tạo
tiếng kêu lớn và để sợi mì chạy tọt vào thì mới… đã!

Nói đến tương đồng, có một đặc điểm rất lớn trong văn hóa
ăn đó là chúng ta ăn bằng đũa và cả thế giới chỉ có 4 dân tộc ăn bằng đũa mà
thôi – đó là Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên. Ăn bằng đũa là một nét
văn hóa độc đáo và đặc sắc vì đó là mô phỏng cách ăn của loài chim (khác với một
số dân tộc ăn bằng dao nĩa, mô phỏng cách xé mồi của loài thú), có phải vì thế
mà chúng ta (và các dân tộc ăn đũa khác) ăn rất nhiều rau quả, ngũ cốc và dùng
lúa gạo làm lương thực chủ yếu chăng?

Việc sử dụng đũa cũng là một kỹ năng khéo léo trong khi
ăn mà người Việt Nam nào cũng đạt được qua quá trình sống trong cộng đồng của
mình, người nước ngoài không thể nào có được, trong khi nếu dùng dao nĩa thì
cho dù lần đầu có chút không quen nhưng ai cũng làm được.

dua.jpg
Sử dụng đũa cũng là một kỹ năng khéo léo trong khi
ăn

Trong cách ăn dù ăn chung mâm, chung tô đĩa thức ăn (người
nước ngoài ăn trên đĩa riêng phần của mình) nhưng ngày nay người Việt chúng ta
thể hiện văn hóa và vệ sinh rất tốt, hài hòa giữa cái chung và cái riêng, giữa
cá nhân và cộng đồng.

Còn nhớ trong chiến tranh gian khó, điều kiện thiếu thốn
nhưng bộ đội khi ăn thì dùng đũa hai đầu (khi gắp thức ăn chung thì trở đầu đũa
chứ đầu ăn không hề chạm vào tô, đĩa đựng thức ăn chung). Hiện nay, có điều kiện
hơn, trong mâm cơm chung luôn có những chén nhỏ nước chấm riêng, luôn có những
muỗng đũa chuyên dùng lấy thức ăn từ tô, dĩa chung và muỗng đũa của riêng từng
người. Do vậy, việc ăn uống của chúng ta luôn thể hiện mối dây thân ái của tình
cảm gia đình, cộng đồng mà vẫn rất vệ sinh.

Như đã khẳng định từ đầu, văn hóa ăn của dân tộc
ta rất phong phú, một bài viết không thể nào phản ánh hết được. Do vậy những
dòng tản mạn trên đây của người viết chỉ mong được như chút gia vị góp thêm vào
món ăn tinh thần ngày Tết và nếu may mắn hơn thì được là chút lời quê góp nhặt
dông dài vậy thôi.

Related posts

Leave a Comment